AI lost mysterie op van 2000 jaar oude steen die een eeuw in Heerlen stond
Heerlen, donderdag, 12 februari 2026.
Een kalksteen met vreemde lijntjes lag honderd jaar onopgemerkt in het Romeins Museum totdat kunstmatige intelligentie ontdekte wat Romeinse soldaten ermee deden. Het AI-programma Ludii herkende niet alleen dat de steen een bordspel was, maar achterhaalden ook de spelregels door slijtagepatronen te vergelijken met honderd historische spellen. Conservatoren moesten jarenlang verdedigen dat het überhaupt een spelbord was. Nu wachten nog 50.000 andere museumstukken op soortgelijke AI-doorbraken om hun geheimen prijs te geven.
Slijtsporen vertellen verhaal van Romeinse spelletjesavond
De rechthoekige kalksteen uit een Franse groeve heeft vier schuine lijnen en één rechte lijn [1]. Restauratieatelier Restaura in Heerlen maakte gedetailleerde 3D-scans die toonden waar Romeinse pionnen over de steen waren gesleept [1]. “We zien slijtage op de lijnen van de steen, precies op de plek waar je je pion zou schuiven”, zegt Walter Crist, archeoloog bij de Universiteit Leiden [1]. Sommige sporen zijn een fractie van een millimeter dieper dan andere, wat wijst op intensiever gebruik [1]. De Romeinen gebruikten pionnen van glas, bot of aardewerk om elkaars stukken te blokkeren [1]. Het spel lijkt op molenspel maar dan tweeduizend jaar ouder [2].
AI speelt tegen zichzelf om spelregels te kraken
Dennis Soemers van de Universiteit Maastricht ontwikkelde het AI-programma Ludii speciaal voor dit mysterie [1][3]. Hij voerde spelregels van ongeveer honderd middeleeuwse of nog oudere spellen in de computer [1][3]. Ludii speelde vervolgens tegen zichzelf en ontdekte spelvariant die mensen leuk vinden om te spelen [1]. “We trainden Ludii met spelregels van zo’n honderd middeleeuwse of nog oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied als de Romeinse steen”, legt Soemers uit [1]. De AI vergeleek de bewegingen volgens verschillende spelregels met het slijtagepatroon totdat één set regels perfect paste [1]. Het onderzoek verscheen gisteren in het wetenschappelijke tijdschrift Antiquity [1].
Museum ziet gouden toekomst voor AI-archeologie
Conservator Karen Jeneson van het Romeins Museum moest jarenlang verdedigen dat de steen een spelbord was [4]. “Alsof je de sleutels van een verborgen schat vindt en hem dan kan openmaken”, zegt ze over de ontdekking [3]. Nu hoopt ze AI vaker in te zetten voor de vijftigduizend voorwerpen die nog in het depot liggen [3][4]. Het Romeinse bordspel krijgt binnenkort een ereplek in het nieuwe museum in Heerlen [4]. Ondertussen werkt onderzoeker Eric Piette al aan een volgende AI-puzzel: een speltafel uit het Oude Egypte van bijna zesduizend jaar oud in het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis in Brussel [5].