De VPRO wordt 100 jaar en viert feest terwijl Den Haag de stekker eruit trekt
Hilversum, zaterdag, 30 mei 2026.
Van domineespraat tot tien uur luchtalarm: de VPRO bestaat 100 jaar. Maar terwijl het jubileumfeest losbarst, sneuvelen Zomergasten en tientallen banen.
Van Singelkerk tot Paradiso: honderd jaar dwarsliggen
Amsterdam, 29 mei 2026. Precies een eeuw geleden richtten vrijzinnige protestanten in de Doopsgezinde Kerk aan het Singel in Amsterdam de Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep op [1][2]. Gisteren, vrijdag 29 mei 2026, vierde de VPRO dat jubileum met muziek, theater en quizzen in Paradiso [4]. Vanavond, zaterdag 30 mei, werd diezelfde Singelkerk opnieuw opgezocht — dit keer met een inleiding van dominee Henk Leegte, die al sinds 2000 predikant is in die kerk [3][5]. Morgen, zondag 31 mei 2026, neemt de omroep de hele avond NPO 2 over met een speciale jubileumuitzending, opgedeeld in vijf themablokken: ‘100 jaar nieuwsgierig’, ‘100 jaar klieren/ontregelen’, ‘100 jaar twijfel’, ‘100 jaar grenze(n)loos’ en ‘100 jaar vrij’ [3][4]. Van domineespraat naar poedelnaakt op tv: de weg was kort. Al in oktober 1967 zorgde het programma Hoepla voor ophef, toen het 21-jarige model Phil Bloom dertig seconden naakt op het scherm verscheen — goed voor Kamervragen én 5.000 boze opzeggingen [2][4]. In 1968 maakte een roemruchte ledenvergadering in de Hilversumse Expohal de transformatie compleet: de domineesomroep was definitief dood [1][2]. Jan Haasbroek, journalist en voormalig VPRO-bestuurder, omschreef die vergadering achteraf droogjes als volgt: ‘Een zottere vergadering heb ik in mijn leven niet meer meegemaakt. En dat wil wat zeggen, want vergaderd heb ik.’ [1]
Luchtalarm, Jiskefet en de geur van een Saabrijder
De decennia daarna leverden een indrukwekkend archief van tegendraadse televisie en radio op. Op 1 november 1985 zond het radioprogramma Het Gebouw bijna tien uur lang luchtalarmgeluiden uit als protest tegen de kruisraketten [1][2]. Jiskefet (1990–2005) maakte typetjes die nog altijd worden nageaapt [2]. Zomergasten, Buitenhof, Tegenlicht, Argos en popplatform 3voor12 (gestart in 1998) hoorden decennialang bij het vaste repertoire [2][4]. Wie de VPRO-kijker van weleer wilde herkennen, wist het recept. Haasbroek: ‘Zag je een milieubewuste whiskydrinker of een veganistische Saabrijder, dan wist je: bingo, VPRO!’ [4] Ter gelegenheid van het jubileum verscheen deze week het boek Waar gaat het eigenlijk over? 100 jaar VPRO van Jan Haasbroek (Uitgeverij Rubinstein, €34,99) [1][2].
Feest met een kater: bezuinigingen hakken erin
Het jubileum heeft echter een bittere bijsmaak. Door bezuinigingen vanuit Den Haag verliezen tientallen VPRO-medewerkers hun baan [1][2]. Iconische programma’s als Zomergasten, Vrije Geluiden en Tegenlicht worden geschrapt [1][2]. De omroep verloor de afgelopen tien jaar ruim 100.000 leden en telt nu nog circa 231.000 leden [4]. Bekende gezichten als Arjen Lubach en Thomas Erdbrink stapten al over naar RTL [2][4]. Regisseur Roel van Broekhoven beëindigde op 29 april 2024 zijn samenwerking en was helder: ‘Bij de VPRO horen stoere creatieve makers uit te maken wat er op tv en radio komt.’ [4] Eind 2025 kondigde de VPRO aan, op aandringen van het kabinet, samen met de EO en Human een gezamenlijk omroephuis op te richten om kosten te besparen [1][2]. In 2029 moeten alle publieke omroepen verplicht opgaan in vier of vijf omroephuizen [4]. Haasbroek trekt een duidelijke conclusie: ‘De politiek heeft zich niet te bemoeien met de media. Zeker in een tijd waarin de democratie onder druk staat, waarin sociale media desinformatie verspreiden en techbedrijven steeds machtiger worden, zou met name de VPRO voor een stevig tegengeluid moeten zorgen. In plaats daarvan gaat de NPO binnenkort dagelijks Boer zoekt vrouw en Heel Holland bakt uitzenden. Ik vind dat zorgelijk.’ [1] Honderd kaarsjes uitblazen is leuk. Maar als de taart tegelijk wordt opgegeten door Den Haag, smaakt het toch anders.