Gemeenten verleiden kiezers met gratis snacks om historisch lage opkomst te voorkomen

2026-03-14 politiek

Nederland, zaterdag, 14 maart 2026.
Nederlandse gemeenten pakken creatief uit om kiezers naar de stembus te lokken voor de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag. Met gratis snacks, verkiezingsfestivals en zelfs stemmen in snackbars proberen ze een historisch lage opkomst te voorkomen. In 2022 kwam slechts de helft van de kiezers opdagen, en dit jaar dreigt het nog slechter te worden. Vooral jongeren, migranten en praktisch geschoolden blijven massaal weg bij lokale verkiezingen.

Creatieve campagnes tegen opkomstcrisis

De cijfers liegen niet: volgens onderzoeksbureau Ipsos is slechts 61 procent van de kiezers ‘zeker’ van plan om woensdag te gaan stemmen [1]. Vier jaar geleden was dit nog 64 procent [1]. Omdat lang niet iedereen die het van plan is daadwerkelijk komt opdagen, dreigt de opkomst voor het eerst onder de helft te zakken [1]. In 2022 haalde de opkomst landelijk net iets meer dan 50 procent [2], maar steden als Rotterdam (38,9%), Helmond (39,2%) en Almere (39,8%) bleven daar ver onder [5]. Sommige wijken in Rotterdam-Zuid en -West zagen zelfs maar 20 procent van de kiezers langskomen [5]. Gemeenten grijpen nu naar alles wat helpt. Rotterdam zet een nachtstembureau en mobiele stembus in, plus een meet & greet met de burgemeester [5]. Helmond organiseert verkiezingsfestivals op mbo-scholen waar studenten raadsvergaderingen naspelen [5]. En ja, er worden ook echt snacks uitgedeeld bij stembureaus [1].

Waarom lokale politiek zo moeilijk verkoopbaar is

Het probleem zit dieper dan gebrek aan gratis hapjes. UT-hoogleraar Henk van der Kolk vreest het ergste voor woensdag: ‘Het algemene vertrouwen in de politiek gaat niet omhoog. Eerder omlaag. En dat heeft een relatie met de opkomst’ [3]. Vooral migranten, jongeren en praktisch geschoolden blijven massaal weg [1]. Op de West-Kruiskade in Rotterdam vat Devika Sardham (53) de frustratie samen: ‘Iedereen belooft maar wat en als het erop aankomt doen ze hun eigen ding’ [5]. Burgemeester Richard Korteland van Almelo erkent het dilemma: ‘Als de meerderheid niet komt opdagen bij verkiezingen, is die meerderheid dus ook niet vertegenwoordigd in de gemeenteraad. Terwijl daar wel beslissingen genomen worden, die gevolgen hebben voor henzelf, hun straat of hun wijk’ [3]. De opkomst bij Tweede Kamerverkiezingen ligt rond de 80 procent [1], maar gemeenteraden trekken structureel minder kiezers.

Snelle trucs werken niet

Onderzoek uit 2016 toont aan dat gemeenten meer dan 3 miljoen euro uitgaven aan ‘extra communicatie-inspanningen’ zonder meetbaar effect op de opkomst [7]. 85 procent van de gemeenten baseert hun keuze van middelen op ‘wensen van de lokale politiek’ en 63 procent op ‘gewoonte’, terwijl slechts 15 procent daadwerkelijk kennis of onderzoek gebruikt [7]. Van der Kolk is duidelijk: snelle acties om opkomst te stimuleren zijn gedoemd te mislukken, alleen lange termijn educatie kan effect hebben [3]. Kleine gemeenten zoals Rozendaal laten zien dat het anders kan. Daar kwam in 2022 80 procent opdagen [2]. Fractievoorzitter Wilfred Jansen van PAK Rozendaal legt uit waarom: ‘Iedereen kent elkaar goed, waardoor iedereen wel een raadslid kent. Daardoor heb je meer zin om te gaan stemmen’ [2]. In Rozendaal kan je al met honderd voorkeursstemmen in de raad terechtkomen [2]. Maar dat recept werkt niet in grote steden, waar elke stem letterlijk zwaarder weegt door de lage opkomst [6].

Bronnen

gemeenteraadsverkiezingen opkomst