Meloni waagt alles met referendum dat Italië voor eeuwig kan veranderen
Rome, zaterdag, 21 maart 2026.
Morgen en overmorgen stemmen Italianen over een rechtshervormring die de machtsbalans definitief kan verschuiven. Premier Meloni wil rechters en aanklagers strikt scheiden en hun benoeming via loting laten verlopen. Critici vrezen dat dit juist meer politieke controle oplevert. Het referendum wordt gezien als een ‘grote gok’ die Meloni’s aura van onoverwinnelijkheid kan doorprikken. Bij een nederlaag staat haar geloofwaardigheid op het spel, bij winst krijgt ze carte blanche voor verdere autoritaire hervormingen.
Technische hervorming met explosieve politieke gevolgen
Het referendum van zondag 22 en maandag 23 maart lijkt op het eerste gezicht een saaie technische aanpassing [1]. Maar onder de motorkap zit een explosieve verandering. Meloni wil dat magistraten aan het begin van hun carrière kiezen: rechter of aanklager [2]. Nu kunnen ze nog één keer wisselen [2]. De nieuwe Hoge Raden voor de Magistratuur krijgen leden via loting in plaats van verkiezing [3]. “Het zal voor een verdachte een geruststelling zijn als hij de rechtszaal binnenkomt en weet dat de rechter geen banden heeft met de aanklager”, zegt onderminister Francesco Paolo Sisto [1]. “Nu is het alsof Italië tegen Duitsland speelt en de scheidsrechter ook Duits is.” Maar critici zien iets anders. Arthur Weststeijn van de Universiteit Utrecht: “Mijn gutfeeling is dat ze haar eigen greep op de rechterlijke macht probeert te versterken” [1].
Meloni’s woede om rechters die haar migratiestop blokkeren
Meloni is woedend op rechters die haar anti-immigratiebeleid dwarsbomen [1][4]. Twee Italiaanse opvangcentra voor asielzoekers in Albanië staan al maanden leeg omdat rechters ingrijpen [6]. Een rechtbank veroordeelde Italië onlangs tot het betalen van 76.000 euro aan Sea Watch [4][6]. Vicepremier Matteo Salvini spreekt van “communistische rechters” die aangepakt moeten worden [4][6]. Meloni noemt het “ideologische ontaarding” van de rechtspraak [1]. De premier wil een “historische hervorming” doorvoeren [3], terwijl minister Carlo Nordio het huidige systeem in maart 2026 omschreef als “maffia-achtig” [3]. Giuseppe Conte van de Vijfsterrenbeweging noemt het een “bredere institutionele machtsgreep” met als doel “verdelen en heersen” [1].
Grote gok die alles kan veranderen
De inzet is enorm. Meloni’s coalitie regeert al drieëneenhalf jaar in Rome met ongeveer 30 procent steun [4]. Een nederlaag zou haar “aura van onoverwinnelijkheid kunnen doorprikken” [2]. In december steunde nog meer dan 60 procent van de burgers de hervorming, maar twee weken voor de stemming was dit gedaald naar 48 procent ja tegen 52 procent nee [7]. Tegenstanders vrezen dat de hervorming de weg vrijmaakt voor verdere autoritaire hervormingen, zoals de directe verkiezing van de minister-president [7]. De rechtssysteem-hervorming lost overigens niets op aan de échte problemen: civiele procedures duren gemiddeld zeven jaar, strafrechtelijke acht jaar [4]. Er lopen 4,5 miljoen procedures [4]. Slechts 40 procent van de Italianen vertrouwt de justitie [4]. Siciliaanse anti-maffia-aanklager Antonino Di Matteo is duidelijk: “De kwalen van justitie worden hiermee totaal niet aangepakt” [5].