Kunstenaars krijgen doodsbedreigingen en Nederland moet nu ingrijpen
Nederland, dinsdag, 20 januari 2026.
Jeugdboekenschrijver Pim Lammers werd met de dood bedreigd. Acteurs worden fysiek bedreigd tijdens voorstellingen. Ouders verwijderen op eigen houtje boeken uit schoolbibliotheken. De Raad voor Cultuur slaat alarm: de artistieke vrijheid staat onder ongekende druk door intimidatie en bedreigingen vanuit de samenleving. Vandaag roept de raad op tot nieuwe wetgeving om kunstenaars te beschermen. Want zonder artistieke vrijheid geen vrije samenleving, waarschuwt voorzitter Kristel Baele. De overheid moet nu actie ondernemen voordat zelfcensuur de Nederlandse cultuur een grauwsluier geeft.
Overheid moet het Thorbecke-adagium in de wet vastleggen
De Raad voor Cultuur presenteerde vandaag zeventien concrete aanbevelingen in het adviesrapport ‘Maken (z)onder druk’ [1][2]. De belangrijkste: verankering van het Thorbecke-adagium in de wet [3]. Dit principe uit 1862 stelt dat ‘de Regeering geen oordeelaar van wetenschap en kunst’ is [3]. “Wij noemen het verhoogde dijkbewaking, om in Nederlandse termen te blijven. Maar wij denken dat het verstandig is om het Thorbecke-principe alsnog in de wet te vatten,” zegt voorzitter Kristel Baele [1]. De raad wil dat politici en bestuurders terughoudend blijven met inhoudelijke oordelen over kunst, omdat dit de maatschappelijke druk op makers vergroot [2][4]. Ook moet de overheid een fonds oprichten om kunstenaars beter juridisch te beschermen [3]. Jeugdboekenschrijver Pim Lammers kon alleen procederen dankzij steun van zijn uitgever, maar andere kunstenaars zijn aangewezen op crowdfunding [3].
Social media versterken haat en leiden tot zelfcensuur
De intensiteit van bedreigingen is toegenomen door sociale media [5]. “Kunst roept altijd reacties op, maar we merkten dat die reacties agressiever en haatdragender werden bij jeugdvoorstellingen: kinderen die voorwerpen op het podium gooiden, boegeroep, acteurs die fysiek werden bedreigd,” vertelt Baele [3]. Medewerkers krijgen te horen: ‘Ik weet waar je woont en waar je kinderen naar school gaan’ [3]. De druk komt van beide kanten van het politieke spectrum [5]. VVD-leider Dilan Yeşilgöz beschuldigde Douwe Bob in 2025 van ‘Jodenhaat’ [3]. De Amsterdamse fractie van Ja21 riep op de subsidie van Paradiso in te trekken na een optreden van Bob Vylan [5]. Dit leidt tot zelfcensuur. “Als je niet oplet, komt er een grauwsluier over de cultuur omdat kunstenaars zichzelf censureren uit angst voor gedoe,” waarschuwt Baele [5].
Kunst moet prominent in het onderwijs om polarisatie tegen te gaan
De raad ziet een belangrijke rol weggelegd voor onderwijs [2][4]. Kunst moet een wezenlijk onderdeel worden van het curriculum, gekoppeld aan burgerschapsvorming [2][4]. Dit kan begrip voor verschillende perspectieven versterken [2][4]. Kunstopleidingen moeten studenten beter voorbereiden op maatschappelijk debat over hun werk [2][4]. De culturele sector zelf moet ook actie ondernemen. Instellingen moeten het publieke belang van kunst blijven uitdragen en zich voorbereiden op controverse [2][4]. Onderlinge solidariteit is cruciaal voor makers die onder druk staan [4]. Het advies, voorbereid door een commissie onder voorzitterschap van Paul Schnabel, is aangeboden aan demissionair minister Gouke Moes van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap [2][6]. “Als je de artistieke vrijheid in gevaar brengt, breng je ook onze vrije samenleving in gevaar,” benadrukt bijzonder hoogleraar Hans Boutellier [3].