De nieuwe documentaire NAZA onthult hoe het Israëlische leger AI-systemen inzet als een ijskoude doelwittenfabriek.
Gaza-stad, woensdag, 30 september 2026. Vierentwintig militairen klappen uit de school over AI-oorlogsvoering in Gaza. Voor één doelwit accepteerde het leger soms wel vijfhonderd burgerdoden. De makers riskeren nu hun staatsburgerschap.
De kille realiteit van algoritmische oorlogsvoering
In Israël en de Gazastrook heeft het leger de oorlogsvoering verregaand gedigitaliseerd, en de schokkende resultaten daarvan zijn vanaf vandaag, woensdag 30 september 2026, te zien in de Nederlandse bioscopen [1]. De spraakmakende documentaire NAZA gaat namelijk in tientallen landen in première [1]. Voor ons in Nederland, waar we kunstmatige intelligentie (AI) vooral gebruiken voor handige chatbots of spellingcontrole [GPT], brengt deze film een ethisch dilemma angstaanjagend dichtbij. De documentaire onthult hoe het Israëlische leger met AI-systemen zoals ‘Lavender’ en ‘Habsora’ op grote schaal doelwitten selecteert in Gaza [3]. Wat begint als een technologische innovatie, verandert hier in een dodelijke realiteit die ons dwingt na te denken over de morele grenzen van computergestuurde beslissingen over leven en dood [GPT].
Huislijsten en een fabriek van doelwitten
De onthullingen in de film zijn afkomstig van 24 anonieme Israëlische militairen en inlichtingenofficieren [1][2]. Zij klappen uit de school over hoe het leger massasurveillance inzette en telefoons in huiskamers hackte om bewoners te identificeren [1]. Een van de militairen vergelijkt het werk op afstand gevoelsmatig met een onschuldige “video game” [5], terwijl een ander spreekt van een ijskoude “fabriek van doelwitten” [4]. De term ‘NAZA’ verwijst naar de Hebreeuwse term voor nevenschade (nezek agavi) [5]. Dit is de maatstaf voor het aantal burgerslachtoffers dat de legerleiding acceptabel vindt per aanval [1][5]. Dit getal liep bij sommige missies op tot wel 500 burgerdoden voor slechts één prominent Hamas-lid [1][5]. De Israëlische legerleiding (IDF) werpt deze beschuldigingen overigens verre van zich; zij stelt dat mensen, en niet computers, altijd de uiteindelijke beslissingen nemen [3].
Staande ovatie en beschuldigingen van verraad
Terwijl de film op het filmfestival van Venetië een staande ovatie van 25 minuten en de juryprijs ontving [1][4], is de sfeer in Israël zelf om te snijden. Premier Benjamin Netanyahu en de minister van Cultuur Miki Zohar beschuldigen de jonge regisseurs, Yuval Abraham en Rachel Szor, van hoogverraad en willen zelfs hun staatsburgerschap intrekken [1][3][4]. De makers durven momenteel niet terug naar huis en zitten ondergedoken [1]. Gelukkig hoeft de Nederlandse kijker niet lang te wachten om zelf een oordeel te vellen. Naast de bioscooprelease die vandaag start [1], zal de documentaire in november 2026 gratis online te streamen zijn via de website van mede-producent The Guardian [2][3].